مدل «سه حضور» در یادگیری آنلاین یکی از شناختهشدهترین چارچوبهای علمی برای بهبود کیفیت کلاسهای مجازی است. این مدل توسط Garrison, Anderson & Archer (2000) در چارچوب «Community of Inquiry» معرفی شده و در بسیاری از پژوهشهای آموزش الکترونیکی تأیید شده است. طبق این مدل، اگر در کلاس مجازی سه نوع حضور ایجاد شود، یادگیری عمیقتر و مؤثرتر اتفاق میافتد.
در ادامه توضیحی ساده و کاربردی برای معلمان آورده شده است.
**چگونه یادگیری در کلاس مجازی را قویتر کنیم؟
سه حضور مهم در کلاس آنلاین**
پژوهشهای آموزشی نشان میدهد که برای مؤثر بودن کلاسهای مجازی، سه نوع «حضور» باید در کلاس شکل بگیرد: حضور تدریس، حضور اجتماعی و حضور شناختی. وقتی این سه حضور در کنار هم باشند، دانشآموزان فعالتر میشوند، بهتر یاد میگیرند و احساس تنهایی در کلاس مجازی کمتر میشود.
1. حضور تدریس (Teaching Presence)
حضور تدریس یعنی دانشآموزان احساس کنند معلم واقعاً کلاس را هدایت میکند و مسیر یادگیری روشن است.
در کلاس مجازی این حضور با کارهای زیر ایجاد میشود:
- توضیح واضح هدف درس در ابتدای کلاس
- برنامهریزی منظم فعالیتها
- طرح سؤالهای هدفمند
- دادن بازخورد به پاسخهای دانشآموزان
- جمعبندی مطالب در پایان کلاس
مثال:
معلم در ابتدای کلاس میگوید: «امروز میخواهیم یاد بگیریم چرا تبخیر در گرما بیشتر میشود. در پایان کلاس باید بتوانید یک مثال از زندگی روزمره بزنید.»
2. حضور اجتماعی (Social Presence)
حضور اجتماعی یعنی دانشآموزان احساس کنند در کلاس تنها نیستند و میتوانند با معلم و همکلاسیها ارتباط واقعی داشته باشند.
در کلاس مجازی این حضور با کارهای زیر تقویت میشود:
- سلام و احوالپرسی در ابتدای کلاس
- تشویق دانشآموزان به صحبت کردن
- اجازه دادن به بیان نظرها و تجربهها
- استفاده از گفتوگو و کار گروهی
- تشویق و حمایت از دانشآموزان
مثال:
معلم میپرسد: «کدامیک از شما تجربه کرده که لباس در تابستان زودتر خشک میشود؟ چرا فکر میکنید این اتفاق میافتد؟»
3. حضور شناختی (Cognitive Presence)
حضور شناختی یعنی دانشآموزان واقعاً فکر کنند، سؤال بپرسند، مسئله حل کنند و مفهوم را درک کنند.
این حضور زمانی ایجاد میشود که:
- سؤالهای فکری و چالشبرانگیز مطرح شود
- دانشآموزان درباره پاسخها بحث کنند
- مثالهای واقعی استفاده شود
- از دانشآموزان خواسته شود دلیل پاسخ خود را توضیح دهند
مثال:
معلم میپرسد: «اگر یک لیوان آب را در دو جای مختلف بگذاریم؛ یکی در آفتاب و یکی در سایه، کدام زودتر تبخیر میشود؟ چرا؟»
جمعبندی
برای داشتن یک کلاس مجازی مؤثر:
- حضور تدریس یعنی کلاس را خوب هدایت کنیم .
- حضور اجتماعی یعنی ارتباط و صمیمیت در کلاس ایجاد کنیم .
- حضور شناختی یعنی دانشآموزان را به فکر کردن وادار کنیم.
وقتی این سه حضور در کنار هم باشد، کلاس مجازی از حالت سخنرانی یکطرفه خارج میشود و به یک محیط یادگیری فعال و مؤثر تبدیل میشود.
:::
معاونت پژوهشی مجتمع آموزشی فرهنگی ورزشی احسان