ساحتهای تربیتی حیطه هایی هستند که در مبانی نظری تحول بنیادین آمدهاند و قرار است دانشآموزان در این ساحتها رشد کنند و پرورش یابند. اما سوال اینجاست که چگونه میتوانیم دانشآموزان را در این ساحتها رشد دهیم؟ معلم و توسعه شخصی و حرفهای او در این ساحتها تا چه حد اهمیت دارد؟ آیا ممکن است معلمی که خود در ساحتی به رشد مطلوب نرسیده است، دانشآموزانش را در آن ساحت تربیت کند؟
در این فرصت مثالهایی ملموس در هر ساحت میآوریم.
۱. ساحت تربیت زیستی و بدنی
زمانی که قرار است دانشآموزان خود را طوری تربیت کنیم که در ساحت تربیت زیستی توانمند شوند، اول باید خودمان حداقلهایی از رفتار و منش آن ساحت را داشته باشیم.
به طور مثال، عادت کردهایم در مراسم، جشنها و مناسبتها از ظرفهای یکبار مصرف استفاده کنیم؛ ظرفهایی که به طبیعت و محیط زیست آسیب میزنند. برای تحویل اشیا و بستهها هم از پوششهای پلاستیکی استفاده میکنیم. آیا نمیتوان به جای استفاده همیشگی از این پلاستیکها و اجناس مخرب محیط زیست، از کیسههای پارچهای یا پاکتهای کاغذی استفاده کرد؟
اگر عادت استفاده از جایگزینها در ما تقویت شود، قطعاً دانشآموزانمان نیز آن را از ما میپذیرند و یاد میگیرند. در اردوها و گردشهای علمی میتوان بدون آموزش مستقیم، رعایت نحوه درست مصرف را به راحتی به دانشآموزان آموزش داد.
۲. ساحت تربیت اقتصادی و حرفهای
در طول سال تحصیلی مدرسهها غالباً دو یا سه گردش علمی برای دانشآموزانشان در نظر میگیرند. در دوره ابتدایی، غالباً رفتن به سینما، دیدن آسماننما و رفتن به موزه در برنامه گردش علمی برنامهریزی میشود. این در حالی است که همه این مکانها امکان بازدید خانوادگی نیز دارند.
خوب است بازدید از کارخانهها و مراکز صنعتی که امکان بازدید با خانواده در آنها وجود ندارد، در برنامههای گردشهای علمی مدرسه قرار گیرد. ادارههای آموزش و پرورش با کارخانههای خودروسازی، صنایع غذایی و بهداشتی تفاهمنامهای داشته باشند تا مدرسهها بتوانند دانشآموزان خود را به این مراکز صنعتی ببرند و آنها را با انواع مشاغل آشنا کنند.
مگر غیر از این است که دانشآموزان در برخورد با مصداقهای عینی بهتر میآموزند و انگیزهشان با دیدن نحوه کار صنایع بیشتر میشود؟
تا زمانی که دانشآموزان را در معرض آشنایی با مشاغل و حرفههای متنوع قرار ندهیم، نمیتوانیم توقع تربیت خوب آنها را در ساحت اقتصادی و حرفهای داشته باشیم!
با وجود برنامه بوم، مدرسهها چند سالی است به گیاهکاری و سبزیکاری آشتی کردهاند. الان بیشتر از گذشته در مدرسهها باغچههای سبزیکاریشده دانشآموزان را میبینیم و این برای ورود به تربیت در ساحت اقتصادی ـ حرفهای از هیچ بهتر است.
در برخی مدرسهها بازارچههایی برای فروش محصولات دانشآموزان یا حتی صرفاً فروش کالاهای دیگر ایجاد میشوند. این بازارچهها محلهایی برای کسب تجربه در زمینه فروش و سواد مالی هستند.
همین کار را مناطق و مدرسهها میتوانند از محل مدرسه به نمایشگاههای درونشهری مانند نمایشگاههای بهاره و ... گسترش دهند و اجازه دهند دانشآموزان خرید و فروش را در نمونه و اندازهای واقعیتر و وسیعتر و با مخاطبان و مشتریان بیشتر تجربه کنند.
۳. ساحت تربیت اجتماعی و سیاسی
در ساحت تربیت اجتماعی و سیاسی، روحیه همکاری، همدلی، توافق و سازگاری، مخالفت و ... تمرین و تقویت میشوند.
مدرسهها در تربیت اجتماعی و سیاسی تا چه حد از شوراهای دانشآموزی استفاده میکنند؟ آیا شوراهای دانشآموزی که نماد رأیگیری، تخریب نکردن و گفتمان صحیح هستند، در مدرسه مورد توجه اولیای مدرسه قرار میگیرند؟
آیا به دانشآموزان این فرصت را میدهیم که مهارتهای اجتماعی و سیاسی خود را در فضایی که شوراهای دانشآموزی در اختیارمان قرار میدهند تقویت کنند؟
آیا خود ما معلمان در انتخاب نماینده معلمان، بحث و تبادل نظر، انتقاد و ... توانمند هستیم؟ آیا توان شنیدن مخالفت یا انتقاد را از همکاران، اولیا و دانشآموزان خود داریم؟ آیا خودمان در این ساحت توانمندیم و توسعه حرفهای یافتهایم که حال بخواهیم دانشآموزان خود را تربیت کنیم؟
سخنگاه (تریبون) بحث آزاد به دانشآموزان یاد میدهد چگونه صحبتها و نقدهای خود را بیان کنند. در درسهایی مانند مطالعات اجتماعی هم میتوانیم زمینه بحث و تبادل نظر در مورد موضوعات را در اختیار دانشآموزان قرار دهیم.
همچنین، شاید بد نباشد دانشآموزان را به جلسات علنی مجلس و دادگاههای حقوقی یا خانوادگی ببریم و فرصت تجربه فضای بحث و گفتوگوی واقعی را در اختیارشان بگذاریم.
۴. ساحت تربیت اعتقادی، عبادی و اخلاقی
اگر بخواهیم دانشآموزانمان در ساحت عبادی، اعتقادی و اخلاقی رشد یابند چه کنیم؟ چگونه کمک کنیم اصلهای «تحول مداوم، ایجاد توازن و رعایت اولویتها» در دانشآموزانمان نهادینه شوند؟
اگر بپذیریم یکی از بهترین روشها برای تدریس، قراردادن یادگیرنده در موقعیت مشابه، الگوبرداری و تمرین است، پس اگر در رفتارهایمان و برنامههای کلاسی این اصول قابل مشاهده باشند، دانشآموزانمان به رفتار متناسب با تربیت عبادی، اعتقادی و اخلاقی علاقهمند میشوند.
به طور مثال، ارائه برنامههایی که دانشآموزان بتوانند به انتخاب خود در آنها شرکت کنند، پرهیز از افراط و تفریط در رفتارها یا توازن بین ظاهر و باطن و ایجاد فرصتی برای اولویتبخشی به استدلال به جای پذیرش محض و تأکید بر کاربرد دین و اخلاق در زندگی فردی و اجتماعی، همه کمک میکنند دانشآموزان با اصول تربیت در ساحت عبادی، اعتقادی و اخلاقی آشنا شوند و آنها را به طور عملی درک کنند.
از طرف دیگر، نمایش پیامهای قابل درک و جذاب نوشتاری و نمادین با مضمونهای عبادی، اعتقادی و اخلاقی در سطح مدرسه، بر تربیت اخلاقی و دینی دانشآموزان تأثیر میگذارد.
۵. ساحت تربیت زیباییشناختی و هنری
تا به حال به این فکر کردهاید که ظاهر و پوشش معلم چقدر در نحوه ارتباط او با دانشآموزانش مهم است؟ چقدر رفتارهای همراه با ظرافت و زیبایی معلمان میتواند دانشآموزان را به خود جلب کند؟ چقدر نمود بیرونی نظافت و پاکیزگی و اهمیت به آن در معلم میتواند بر رفتار دانشآموزان تأثیر بگذارد؟
معلمان و دبیران الگوهای بالقوه دانشآموزان هستند و هرچقدر ظاهر و رفتارشان در یک ساحت نمود بیشتری داشته باشد، دانشآموزان بیشتر به آن ساحت جلب میشوند.
معلمی که ظاهرش آراسته و پاکیزه است، حرف زدنش نیکوست، روی میزش همیشه مرتب است و روی تخته زیبا مینویسد، میتواند الگویی از رشد در ساحت زیباییشناختی و تقویتکننده این ساحت در دانشآموزانش باشد.
پرداختن به زیبایی و نظافت ساختمان مدرسه و مشارکت دادن دانشآموزان در این راه، یکی از روشهای آشتی دانشآموزان با ساحت زیباییشناختی است.
برگزاری نشستهای ادبی و محفلهای شعرخوانی هم میتواند به تقویت ذوق هنری دانشآموزان کمک کند. هرچه بیشتر بتوانیم دانشآموزان را در فضایی زیبا و غنی از لطافت شعر و ادب قرار دهیم، به همان میزان دید زیباییشناختی را در آنها تقویت کردهایم.
همانند ساحتهای دیگر، مهم آن است که خود معلم در این ساحت رشد و توسعه یافته باشد. در آن صورت میتواند تأثیری عمیق بر دانشآموزان خود داشته باشد.
۶. ساحت تربیت علمی و فناوری
به عنوان شهروند با دریافت هر خبر چه میکنیم؟ بدون چونوچرا آن را میپذیریم؟ در لحظه انتشارش میدهیم؟ منبعش را جستوجو و صحتش را بررسی میکنیم؟
نوع مواجهه ما با خبر نشاندهنده توسعه شخصی ما در ساحت علمی و فناوری است. آیا از تفکر انتقادی برخورداریم؟ آیا روشهای دریافت اخبار و دادههای موثق را میدانیم؟ آیا نحوه پرداختن به دادهها و اطلاعات و استفاده از آنها را میدانیم؟ اگر میدانیم، در ساحت علمی و فناوری حرفی برای گفتن داریم.
با مسائل کلاس خود چه میکنیم؟ برایشان راهحل داریم؟ تا چه حد بدون کمک گرفتن از کارکنان اجرایی مدرسه به دنبال حل مسائل کلاسی مدرسه هستیم؟
دانشآموزانی که معلم خود را در حل مسئله به کمک قدرت تفکر و ارائه ایدههای خلاقانه توانمند میبینند، خود نیز در زندگی متفکرتر عمل میکنند.
لولاهای کلاس جیرجیر میکند! کمی روغن.
پیچ تخته کلاس شل شده و تکان میخورد؟ لبه خطکش فلزی دانشآموزان مانند پیچگوشتی عمل میکند.
نور پنجره اجازه دیدن تصویر ویدئوپروژکتور را نمیدهد؟ چسباندن دو تکه کاغذ یا مقوا روی شیشه مشکل را حل میکند.
بارها در کلاس با مثالهایی از این دست روبهرو شدهایم؛ معلمی که بدون فوت وقت و با کمک گرفتن از دانشآموزان مسائلی از این دست را حل میکند، قطعاً به دانشآموزان خود تفکر و حل مسئله در سطحی بالاتر را میآموزد.
جمعبندی
توانمندسازی دانشآموزان در ساحتهای ششگانه تربیتی زمانی تضمین میشود که در راس تمام پیش نیازهای لازم ، معلمان عزیز در آن ساحتها رشد و توسعه یافته باشند.
اگر میخواهیم دانشآموزانمان به بهترین نحو یاد بگیرند و در تدریس موفق باشیم، باید الگو و نمونهای شایسته باشیم و این محقق نمیشود، مگر با تمرین، خودسازی، مطالعه و تفکر.