آموزش دانشآموزان با نیازهای ویژه
قسمت دوم: چگونه به دانشآموز دارای ADHD آموزش دهیم؟
شناخت ADHD تنها نخستین قدم است. پرسش مهمتر برای معلم این است که وقتی دانشآموز دارای ADHD وارد کلاس میشود، چه تغییراتی در تدریس و مدیریت کلاس میتواند یادگیری او را تسهیل کند؟
بررسی پژوهشها و منابع علمی توسط معاونت پژوهشی مجتمع آموزشی فرهنگی احسان نشان میدهد که حمایت مؤثر از این دانشآموزان الزاماً به معنای کاهش سطح انتظارات آموزشی نیست؛ بلکه باید موانعی را کاهش داد که اجازه نمیدهند دانشآموز توانایی واقعی خود را نشان دهد.
نخستین اصل: فعالیتهای طولانی را به قسمتهای کوچک تقسیم کنید.
یکی از راهبردهای مهم، خرد کردن یا Chunking فعالیت است.
به جای اینکه به دانشآموز گفته شود:
«صفحههای ۴۰ تا ۴۳ را بخوان و به ده سؤال پاسخ بده.»
میتوان گفت:
«ابتدا این دو پاراگراف را بخوان. بعد سؤالهای یک و دو را پاسخ بده. وقتی تمام شد، مرحله بعد را شروع میکنیم.»
چرا این روش مؤثر است؟
زیرا فعالیتهای طولانی به توجه پایدار، مدیریت زمان، حافظه کاری و خودنظارتی بیشتری نیاز دارند؛ همان تواناییهایی که ممکن است برای دانشآموز دارای ADHD دشوارتر باشند.
دستورها را کوتاه و روشن کنید.
گاهی معلم چند دستور را پشت سر یکدیگر بیان میکند:
«کتابها را باز کنید، مطالب جلسه قبل را مرور کنید، نکات مهم را مشخص کنید و بعد سؤالهای آخر صفحه را پاسخ دهید.»
ممکن است دانشآموز دارای ADHD فقط قسمت اول یا آخر این دستور را به خاطر بسپارد.
روش بهتر آن است که دستورها کوتاه و مرحلهای باشند:
«کتاب را باز کن؛ صفحه ۲۸.»
پس از انجام آن:
«حالا سؤال اول را بخوان.»
نکته مهم:
کاهش بار حافظه کاری یکی از اصول مهم طراحی آموزش برای دانشآموزان دارای ADHD است.
به جای «فهمیدی؟» از دانشآموز بخواهید دستور را بازگو کند.
وقتی معلم میپرسد:
«فهمیدی باید چه کار کنی؟»
ممکن است دانشآموز بگوید «بله»، در حالی که بخشی از دستور را فراموش کرده است.
سؤال مؤثرتر این است:
«اولین کاری که الان باید انجام بدهی چیست؟»
در این روش، معلم بهطور غیرمستقیم بررسی میکند که دستور وارد حافظه کاری دانشآموز شده است یا خیر.
اطلاعات مهم را فقط شفاهی ارائه نکنید.
برای دانشآموزی که بهآسانی بخشی از اطلاعات شفاهی را از دست میدهد، برنامه دیداری بسیار کمککننده است.
برای مثال معلم میتواند روی تخته بنویسد:
الان چه کار میکنیم؟
۱. کتاب، صفحه ۲۸
۲. سؤالهای ۱ تا ۳
۳. زمان: ۸ دقیقه
۴. پایان کار: بررسی پاسخها
در این شرایط اگر دانشآموز فراموش کند در چه مرحلهای قرار دارد، برای دریافت مجدد اطلاعات الزاماً به حافظه خود یا توضیح دوباره معلم وابسته نیست.
زمان را قابل مشاهده کنید.
برای برخی دانشآموزان دارای ADHD، جمله «ده دقیقه فرصت داری» به اندازه کافی ملموس نیست.
تایمر دیداری، شمارش معکوس، نوار پیشرفت یا ساعت میتواند مفهوم زمان را عینیتر کند.
هدف از این ابزارها ایجاد فشار نیست؛ هدف آن است که بخشی از وظیفه «مدیریت زمان» از ذهن دانشآموز به محیط منتقل شود.
تدریس فعال را جایگزین سخنرانی طولانی کنید.
بررسی پژوهشها نشان میدهد که در طراحی تدریس برای دانشآموزان دارای مشکلات توجه، افزایش مشارکت فعال اهمیت زیادی دارد.
به جای ۳۰ دقیقه توضیح یکطرفه، میتوان چرخهای ایجاد کرد:
توضیح کوتاه -- سؤال -- فعالیت -- بازخورد -- ادامه آموزش
برای مثال معلم چند دقیقه مفهوم را توضیح میدهد، سپس دانشآموزان پاسخ خود را روی وایتبرد کوچک مینویسند، یک فعالیت کوتاه انجام میدهند و سپس بخش بعدی آموزش آغاز میشود.
این الگو فقط برای دانشآموز دارای ADHD مفید نیست؛ بسیاری از دانشآموزان کلاس از تدریس فعال سود میبرند.
فرصت پاسخ فعال ایجاد کنید.
هرچه دانشآموز بیشتر در فرایند یادگیری درگیر شود، احتمال حفظ توجه بیشتر میشود.
پاسخ روی وایتبرد کوچک، کارت پاسخ، رأیگیری کلاسی، پرسشهای کوتاه، جورکردن مفاهیم، فعالیت عملی و تمرین تعاملی میتوانند جایگزین مناسبی برای دورههای طولانی گوش دادن منفعل باشند.
از نشانههای خصوصی برای بازگرداندن توجه استفاده کنید.
معلم و دانشآموز میتوانند از قبل درباره یک علامت ساده توافق کنند.
مثلاً وقتی توجه دانشآموز منحرف میشود، معلم:
به کتاب اشاره کند، تماس چشمی کوتاهی برقرار کند، به میز نزدیک شود یا علامت دست مشخصی نشان دهد.
پیام همه این نشانهها یک چیز است:
«توجهت را به فعالیت برگردان.»
مزیت این روش آن است که تدریس قطع نمیشود و دانشآموز نیز در برابر همکلاسیهایش مورد سرزنش قرار نمیگیرد.
رفتار مطلوب را سریع و مشخص تقویت کنید.
تقویت مثبت زمانی مؤثرتر است که دانشآموز دقیقاً بداند برای کدام رفتار مورد تحسین قرار گرفته است.
به جای:
«آفرین، امروز پسر خوبی بودی.»
بگوییم:
«دیدم قبل از جواب دادن دستت را بالا بردی؛ دقیقاً همین کار را ادامه بده.»
یا:
«ده دقیقه کامل روی فعالیت ماندی؛ عالی بود.»
در این حالت کودک میفهمد چه رفتاری باید تکرار شود.
هدفهای رفتاری باید قابل مشاهده باشند.
«بیشتر تمرکز کن» هدف آموزشی دقیقی نیست.
اما این هدف قابل اندازهگیری است:
«در ده دقیقه آینده حداقل هشت دقیقه روی فعالیت کار کن.»
همچنین:
«قبل از صحبت کردن دستت را بالا ببر.»
اهداف روشن به دانشآموز، معلم و خانواده اجازه میدهند پیشرفت را مشاهده کنند.
کارت گزارش روزانه رفتار
یکی از روشهای مدرسهمحور مورد مطالعه در پژوهشهای ADHD، Daily Report Card یا «کارت گزارش روزانه» است.
در این روش فقط چند رفتار مهم انتخاب میشوند؛ برای مثال:
هدف اول: آغاز تکلیف در مدت دو دقیقه
هدف دوم: رعایت نوبت هنگام صحبت
هدف سوم: تکمیل فعالیت تعیینشده
معلم در زمانهای مشخص بازخورد کوتاهی ثبت میکند و کودک میتواند براساس دستیابی به اهداف، تقویت دریافت کند.
استفاده از اهداف محدود، روشن و قابل اندازهگیری بسیار مناسبتر از تلاش برای اصلاح همزمان تعداد زیادی رفتار است.
مهارت سازماندهی را آموزش دهید.
گم کردن دفتر، فراموش کردن تکلیف یا نیاوردن کتاب همیشه به معنای بیمسئولیتی نیست.
ممکن است دانشآموز نیاز داشته باشد «چگونه منظم بودن» را به شکل کاملاً صریح یاد بگیرد.
برای مثال در پنج دقیقه پایانی کلاس یک روال ثابت اجرا شود:
تکلیف را بنویس -- کتاب مورد نیاز را داخل کیف بگذار -- برگهها را در پوشه قرار بده -- چکلیست را بررسی کن.
رنگبندی دفترها و پوشهها، تقویم، چکلیست و یادآورهای دیجیتال نیز میتوانند کمککننده باشند.
انتقال بین فعالیتها را از قبل اعلام کنید.
تغییر ناگهانی فعالیت ممکن است برای برخی دانشآموزان دشوار باشد.
به جای اینکه ناگهان گفته شود:
«همه چیز را جمع کنید؛ امتحان شروع میشود.»
میتوان پنج دقیقه قبل اعلام کرد:
«پنج دقیقه دیگر این فعالیت تمام میشود.»
و سپس:
«دو دقیقه باقی مانده است.»
این پیشآگاهی به دانشآموز فرصت میدهد خود را برای تغییر فعالیت آماده کند.
فناوری آموزشی؛ فرصت یا عامل حواسپرتی؟
فناوری برای دانشآموز دارای ADHD ذاتاً مفید یا مضر نیست. نحوه طراحی و استفاده از فناوری تعیینکننده است.
مرور پژوهشهای حوزه فناوری و ADHD تشان میدهد که برخی مداخلات دیجیتال میتوانند به عنوان ابزار مکمل آموزشی مورد استفاده قرار گیرند؛ اما فناوری نباید جایگزین تدریس مناسب، ارتباط انسانی و مداخلات رفتاری مبتنی بر شواهد شود.
چه فناوریهایی میتوانند مفید باشند؟
تایمر دیداری میتواند زمان باقیمانده برای فعالیت را نشان دهد.
چکلیست دیجیتال میتواند مراحل انجام تکلیف را یادآوری کند.
تقویم و سیستم یادآور میتواند برای تکلیف، پروژه و موعد تحویل مفید باشد.
در موارد مناسب، تبدیل متن به گفتار میتواند دسترسی دانشآموز به متن را تسهیل کند و تبدیل گفتار به متن میتواند برای دانشآموزی که بیان شفاهی مناسبی دارد اما نوشتن طولانی مانع نشان دادن دانش او میشود، کاربرد داشته باشد؛ البته استفاده از این ابزارها باید با هدف آموزشی و نیاز واقعی دانشآموز هماهنگ باشد.
فناوری شلوغ میتواند نتیجه معکوس داشته باشد.
اگر صفحه آموزشی مملو از اعلان، انیمیشن، موسیقی، لینک، پنجرههای متعدد و عناصر غیرضروری باشد، فناوری میتواند خود به منبع حواسپرتی تبدیل شود.
اصل مناسب برای بسیاری از این دانشآموزان عبارت است از:
یک صفحه، یک هدف، حداقل محرک غیرضروری.
بازیوارسازی با طراحی حسابشده
استفاده از عناصر بازی میتواند انگیزه دانشآموز را افزایش دهد؛ اما بازیوارسازی نباید با شلوغ کردن محیط آموزشی اشتباه گرفته شود.
الگوی مناسبتر:
هدف روشن -- فعالیت کوتاه -- بازخورد فوری -- امتیاز یا پیشرفت -- مرحله بعد
رقابت شدید، صداهای متعدد و پاداشهای پیدرپی دیجیتال ممکن است برای برخی دانشآموزان نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
تکالیف منزل را هدفمند طراحی کنید
برای برخی دانشآموزان ADHD مشکل اصلی «ندانستن» نیست؛ اجرای مستقل یک فعالیت طولانی دشوار است.
به همین دلیل حجم بیشتر تکلیف الزاماً به معنای یادگیری بیشتر نیست.
ده سؤال هدفمند میتواند از سی سؤال تکراری مفیدتر باشد.
دستور تکلیف نیز بهتر است علاوه بر اعلام شفاهی، به صورت مکتوب یا دیجیتال در اختیار دانشآموز قرار گیرد.
در ارزشیابی نیز موانع غیرمرتبط با یادگیری را بشناسیم
اگر مقررات آموزشی و برنامه حمایتی دانشآموز اجازه دهد، استفاده از محیط کمتحریکتر، تقسیم آزمون طولانی به بخشهای کوچکتر، استراحت کوتاه، خوانایی مناسب برگه و در موارد لازم زمان بیشتر میتواند کمککننده باشد.
هدف، سادهتر کردن محتوای علمی نیست.
هدف این است که تا حد امکان دانش دانشآموز سنجیده شود، نه صرفاً توانایی او در مدیریت مشکلات توجه و کارکرد اجرایی.
تنبیه همیشه مهارت ایجاد نمیکند
یکی از مهمترین نتایجی که این حوزه مورد توجه قرار داده، تفاوت میان «نخواستن» و «نتوانستن در اجرای مهارت» است.
اگر دانشآموز هر روز به دلیل فراموش کردن وسایل خود تنبیه شود، اما هیچ سیستم سازماندهی به او آموزش داده نشود، نباید انتظار داشت صرفاً با افزایش تنبیه مشکل به شکل پایدار برطرف شود.
قبل از افزایش پیامدهای رفتاری، باید پرسید:
آیا مهارتی که از کودک انتظار داریم، واقعاً به او آموزش داده شده است؟
حفظ شأن و حریم خصوصی دانشآموز
برخی جملهها نباید در مقابل سایر دانشآموزان بیان شوند:
«باز حواست پرت شد.»
«چرا نمیتوانی مثل بقیه بنشینی؟»
«امروز دارویت را نخوردی؟»
«تو همیشه کلاس را به هم میریزی.»
بهویژه اطلاعات مربوط به تشخیص و درمان دانشآموز بخشی از حریم خصوصی اوست و نباید موضوع گفتوگوی عمومی کلاس قرار گیرد.
ارتباط خانه و مدرسه
مداخله زمانی اثربخشتر است که مدرسه و خانواده درباره چند هدف روشن توافق داشته باشند.
مثلاً:
شروع تکلیف در زمان تعیینشده
رعایت نوبت هنگام صحبت
ثبت تکلیف در پایان کلاس
گزارش معلم نیز بهتر است کوتاه، عینی و منظم باشد.
به جای:
«امروز خیلی بد بود.»
میتوان نوشت:
«در سه فعالیت مستقل، دو فعالیت را در زمان تعیینشده آغاز کرد و برای فعالیت سوم به دو یادآوری نیاز داشت.»
این نوع گزارش برای خانواده و متخصص بسیار مفیدتر است.
درباره دارو؛ مرز مسئولیت معلم را بشناسیم.
درمان ADHD ممکن است شامل مداخلات رفتاری، حمایتهای آموزشی و در برخی کودکان درمان دارویی باشد.
اما تصمیم درباره شروع، قطع یا تغییر دارو در حیطه مسئولیت معلم نیست.
معلم میتواند اطلاعات عینی بسیار ارزشمندی در اختیار خانواده و تیم درمانی قرار دهد؛ برای مثال گزارش کند دانشآموز در چه ساعتهایی عملکرد بهتری دارد یا در چه موقعیتهایی میزان خروج از فعالیت افزایش مییابد.
اما تفسیر پزشکی و تصمیم درمانی بر عهده متخصصان مربوط است.
یک الگوی عملی برای کلاس
براساس اصول استخراجشده از پژوهشها، پیشنهاد میشود معلمان سه مرحله را در ذهن داشته باشند:
قبل از تدریس
محل مناسب دانشآموز مشخص شود، هدف درس روی تخته قرار گیرد، وسایل آماده باشند و فعالیتهای طولانی از قبل به مراحل کوچک تقسیم شوند.
هنگام تدریس
توضیحات کوتاهتر باشند، مشارکت فعال افزایش یابد، از نشانههای خصوصی برای بازگرداندن توجه استفاده شود، بازخورد سریع ارائه شود و در صورت نیاز فرصت حرکت هدفمند فراهم شود.
پایان تدریس
تکلیف بررسی و ثبت شود، دانشآموز وسایل مورد نیاز را با کمک چکلیست آماده کند و بازخورد کوتاه و مشخصی درباره عملکرد خود دریافت کند.
ده اقدام ساده برای شروع از فردا
معلم میتواند بدون تغییر اساسی برنامه درسی:
۱. دستورها را کوتاه و مرحلهای کند.
۲. برنامه فعالیت را روی تخته بنویسد.
۳. از تایمر دیداری استفاده کند.
۴. تکالیف طولانی را به قسمتهای کوچک تقسیم کند.
۵. بازخورد را سریعتر ارائه دهد.
۶. رفتار مطلوب را بهصورت مشخص تحسین کند.
۷. یک علامت خصوصی برای بازگشت توجه تعیین کند.
۸. فرصت حرکت کنترلشده ایجاد کند.
۹. از چکلیست سازماندهی استفاده کند.
۱۰. به جای اصلاح همزمان همه رفتارها، دو یا سه رفتار مهم را هدف قرار دهد.
سخن پایانی بخش دوم
نتیجهای که از مجموعه پژوهشهای این حوزه به دست میآید، یک پیام مهم برای مدرسه دارد:
دانشآموز دارای ADHD الزاماً به آموزش آسانتر نیاز ندارد؛ او به آموزش ساختاریافتهتر، روشنتر و متناسبتر با ویژگیهای شناختی خود نیاز دارد.
محیط مناسب میتواند بخشی از مشکلات مربوط به حافظه کاری، مدیریت زمان، سازماندهی و حفظ توجه را جبران کند و فرصت بیشتری در اختیار دانشآموز قرار دهد تا توانایی واقعی خود را نشان دهد.
بر همین اساس، با بررسی منابع و پژوهشهای معتبر حوزه ADHD، بر رویکردی تأکید می شود که در آن شناخت علمی دانشآموز، آموزش مبتنی بر شواهد، حفظ کرامت کودک، فناوری هدفمند و همکاری خانواده و مدرسه در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
هدف نهایی این نیست که صرفاً دانشآموزی «آرامتر» در کلاس داشته باشیم؛ هدف آن است که دانشآموز بتواند بهتر یاد بگیرد، رفتار خود را بهتر تنظیم کند، احساس شایستگی بیشتری داشته باشد و تجربه موفقتری از مدرسه به دست آورد.
معاونت پژوهشی مجتمع آموزشی فرهنگی احسان
مرداد ۱۴۰۵